Ա1․ Անուններ և հասկացություններ
Առաջին աշխարհամարտ – 1914–1918 թթ․ տեղի ունեցած համաշխարհային ռազմական հակամարտություն, որի ընթացքում Կովկասի հայությունը, ինչպես տարածաշրջանի մյուս ժողովուրդները, մասնակցեցին ռազմական գործողություններին և կրեցին դրա հետևանքները։
«Չեզոք գոտի» – սահմանային կամ ռազմական տարածք, որը մի որոշ ժամանակ դուրս է մնում որևէ պետության անմիջական վերահսկողությունից՝ ունենալով հատուկ քաղաքական կամ ռազմական կարգավիճակ։
Կովկասյան թաթարներ – այն ժամանակվա մուսուլման ադրբեջանական բնակչությունը, որը մի շարք հարցերում հակադրության մեջ էր հայերի հետ, հատկապես Ղարաբաղի շրջանում։
Ստեփան Շահումյան – հայ գործիչ և բոլշևիկյան առաջնորդ Կովկասում, նշանակալի դեր ունեցող Բաքվի քաղաքական իրադարձություններում։
Համան Բագրատունի – հայկական պետական ու ռազմական գործիչ, որն ակտիվ աշխատել է նորաստեղծ Հայաստանի Հանրապետության քաղաքական կյանքում։
Սեբաստացի Մուրադ – հայ մարտական գործիչ, մասնակցել է ինքնապաշտպանական կռիվներին և եղել է ազգային ազատագրական շարժման նշանավոր ներկայացուցիչներից։
Խոսրով բեկ-Սուլթանով – ադրբեջանցի ռազմական և վարչական գործիչ, զբաղեցրել է պատասխանատու պաշտոններ Ղարաբաղի վարչակազմում։
Արաշ Շահմազան – այն ժամանակաշրջանի հայ գործիչ, գործել է քաղաքական կամ ռազմական ոլորտում (նշվում է ըստ դասագրքի ենթատեքստի)։
Դրո (Դրոյան Հովհաննես) – կարևոր հայկական ռազմական ղեկավար, որն աչքի է ընկել Ղարաբաղի և Զանգեզուրի ինքնապաշտպանական պայքարում։
Գարեգին Նժդեհ – հայ ազգային-քաղաքական և ռազմական առաջնորդ, որի գաղափարներն ու գործունեությունը մեծ ազդեցություն են ունեցել Զանգեզուրի պաշտպանության վրա։
Պողոս Տեր-Դավթյան – ռազմական-քաղաքական գործիչ, մասնակցել է Հայաստանի Հանրապետության սահմանային անվտանգության ապահովմանը։
Ա2․ Հիմնական գաղափարներ
ա․ Ներկայացրու ՀՀ հարաբերությունները Իրանին, Վրաստանին և Ադրբեջանին։ Ներկայացրու Ղարաբաղի և Զանգեզուրի պայքարը։
Հայաստանի և Իրանի հարաբերությունները համեմատաբար հանգիստ էին։ Չնայած տարածաշրջանային բարդություններին, պահպանվում էին տնտեսական, առևտրային և դիվանագիտական կապեր, և կողմերը խուսափում էին բաց ճգնաժամերից։
Վրաստանի հետ հարաբերությունները հաճախ լարված էին, հատկապես սահմանային ճշգրտումների և Լոռու ու Ջավախքի հարցերի շուրջ։ Տարածքային վեճերը ժամանակ առ ժամանակ բերում էին քաղաքական ու ռազմական լարվածության։
Ադրբեջանի հետ իրավիճակը առավել բարդ էր․ կողմերի միջև գոյություն ուներ փաստացի ռազմական հակամարտություն, հիմնականում Ղարաբաղի, Զանգեզուրի և Նախիջևանի շուրջ։ Տարածաշրջանում ազգաբնակչության խայտաբղետ կազմը և պատմական պահանջները խորացնում էին հակասությունները։
Հայերի պայքարը Ղարաբաղում և Զանգեզուրում բնույթով ինքնապաշտպանական և ազատագրական էր։ Տեղացի բնակչությունը, զինվորական գործիչների ղեկավարությամբ, փորձում էր պաշտպանել հայկական բնակչության անվտանգությունը և կանխել ադրբեջանական վարչական վերահսկողությունը։
բ․ Բացատրիր հայ–վրացական և հայ–ադրբեջանական վեճերի արմատները։
Հայ–վրացական վեճերը առաջացել էին հիմնականում Լոռու և Ջավախքի նկատմամբ տարածքային պահանջների պատճառով։ Երկու պետություններն էլ այս շրջանները դիտարկում էին իրենց պատմական ու ստրատեգիական տարածքի մաս։
Հայ–ադրբեջանական վեճերը կապված էին Ղարաբաղի, Զանգեզուրի և Նախիջևանի շուրջ ձևավորված պատմական, ժողովրդագրական և քաղաքական հակասությունների հետ։ Տարածքներում բնակչության կազմը խառը էր, իսկ երկու կողմերն էլ առաջնորդվում էին պատմական իրավունքի պնդումներով։
գ․ Վերլուծիր՝ հնարավո՞ր էր խուսափել բախումներից։
Վրաստանի և Ադրբեջանի հետ բախումներից հնարավոր կլիներ խուսափել միայն այն դեպքում, եթե Հայաստանը պատրաստ լիներ զգալի տարածքային զիջումների կամ եթե մեծ տերությունները պարտադրեին այլ լուծումներ։ Այդ ճանապարհով, սակայն, Հայաստանը կկորցներ իր համար ռազմավարական նշանակություն ունեցող տարածքները, ինչը երկարաժամկետ վտանգներ կստեղծեր երկրի անվտանգության համար։
Ա3․ Քննադատական մտածողություն
1․ Ինչ ազդեցություն ունեցան հայ–ադրբեջանական հարաբերությունները և ինչ նշանակություն ուներ Բաքվի պայքարը։
Հայ–ադրբեջանական հարաբերությունների լարումը ստեղծեց անորոշություն և թույլ տվեց բոլշևիկներին ավելի հեշտ ամրապնդել իրենց դիրքերը տարածաշրջանում՝ հանդես գալով որպես կարգավորման կողմ։ Ադրբեջանում և Ղարաբաղում ստեղծված վիճակը նպաստեց խորհրդային ուժերի մուտքին։
Բաքվի համարներն ունենում էին կենսական նշանակություն Հայաստանի համար․ Բաքուն տարածաշրջանի գլխավոր նավթային կենտրոնն էր, և դրա վերահսկումը տալիս էր տնտեսական ու ռազմավարական առավելություն։
2․ Ինչու էր Մեծ Բրիտանիան տարբեր մոտեցում ցուցաբերում Ղարաբաղի և Նախիջևանի հարցերում։
Մեծ Բրիտանիայի քաղաքականությունը հիմնված էր ոչ միայն տեղական ազգային հարցերի, այլև նրա արտաքին ռազմավարական շահերի վրա։
- Ղարաբաղի հարցում նրանք կարևորում էին կայունությունը, քանի որ Բաքվի նավթային գոտին կենսական էր արևմտյան երկրների տնտեսական շահերի համար։
- Նախիջևանում Բրիտանիան ավելի զգուշավոր էր, քանի որ այդ տարածաշրջանը գտնվում էր Թուրքիայի անմիջական ազդեցության տակ, և ցանկացած միջամտություն կարող էր բարդացնել բրիտանական-թուրքական հարաբերությունները։
Ադրբեջանում բոլշևիկների իշխանության հաստատումը փոխեց ամբողջ գործիչների դասավորությունը։ Տարածքային որոշումների մեծ մասը կայացվեց խորհրդային վարչակարգի կողմից՝ քաղաքական նպատակահարմարությունից ելնելով։
3․ Արդարացի՞ էին Հայաստանի տարածքային ակնկալիքները։
Հայաստանի տարածքային պահանջները մեծ մասամբ հիմնավորված էին ինչպես պատմական, այնպես էլ ժողովրդագրական տվյալներով։ Նշված շրջանները դարեր շարունակ եղել են հայկական մշակութային, վարչական և բնակչական տարածքներ։ Ղարաբաղում, Զանգեզուրում, Նախիջևանում և հարակից շրջաններում հայերը երկար ժամանակ եղել են հիմնական բնակչությունը, ուստի Հայաստանի համար բնական էր ձգտել ապահովել սեփական ժողովրդի անվտանգությունն ու ինքնիշխանությունը այդ տարածքներում։
Լեո Մելիքյանի բլոգ 